Od „dzieci i ryby głosu nie mają” do „widzę, że się złościsz”. Jak mądrze reagować na złość dziecka?

Być może właśnie dziś, po latach wychowawczego wahadła, jesteśmy gotowi na coś więcej. Na rodzicielstwo, w którym nie musimy wybierać między bliskością a granicami, między szacunkiem do dziecka a odpowiedzialnością dorosłego.

Kiedyś dziecko miało przede wszystkim słuchać

„Nie pyskuj”, „Przestań się mazać”, „Nie będziesz mi się tutaj złościć”, „Jak dorośli rozmawiają, dzieci milczą”, „Dzieci i ryby głosu nie mają”.

Wielu z nas dorastało w świecie, w którym dobrym dzieckiem było dziecko posłuszne. Takie, które nie sprawia problemów, nie kwestionuje decyzji dorosłych, nie okazuje złości i potrafi się podporządkować. W tym modelu wychowania złość dziecka często interpretowano jako przejaw nieposłuszeństwa, złego charakteru albo braku szacunku. Dorosły miał prawo się zdenerwować, podnieść głos, ukarać. Dziecko miało się uspokoić. Najlepiej natychmiast.

Nie pytano, co kryje się pod dziecięcym wybuchem. Czy dziecko jest przeciążone? Czy czegoś się boi? Czy doświadcza frustracji, z którą jeszcze nie potrafi sobie poradzić? Najważniejsze było zachowanie. To, co widoczne na zewnątrz. Dziecko miało przestać się złościć, a nie nauczyć się rozumieć swoją złość.

Problem polega na tym, że tłumienie emocji nie jest tym samym co ich regulowanie. Dziecko, które przestaje płakać ze strachu przed karą, niekoniecznie odzyskuje spokój. Może jedynie nauczyć się, że okazywanie trudnych uczuć jest niebezpieczne.

Z czasem takie doświadczenia mogą prowadzić do trudności w rozpoznawaniu własnych potrzeb, stawianiu granic czy wyrażaniu sprzeciwu. Nie jest to nieuchronny los każdego dziecka wychowywanego surowo, ale dobrze rozpoznany mechanizm psychologiczny. Wielu dorosłych do dziś nosi w sobie przekonanie, że złość zagraża relacji. Że kiedy ktoś się na nas złości, przestaje nas kochać. Że odmowa jest czymś niewłaściwym, a konflikt oznacza porażkę. I właśnie dlatego tak bardzo zapragnęliśmy wychowywać własne dzieci inaczej.

Wahadło przesunęło się w drugą stronę. Wszystkie emocje dziecka są ważne

Zaczęliśmy mówić o potrzebach dziecka, jego autonomii, rozwoju emocjonalnym i znaczeniu bezpiecznej więzi. Dowiedzieliśmy się, że dziecięca złość nie jest wymierzonym w rodzica atakiem, lecz często wyrazem frustracji, przeciążenia, niezaspokojonej potrzeby    lub niedojrzałości mechanizmów samoregulacji. Zrozumieliśmy, że małe dziecko nie dysponuje jeszcze takimi możliwościami regulowania emocji jak dorosły. Że potrzebuje naszej pomocy, obecności i cierpliwości.

Zaczęliśmy mówić: „Widzę, że się złościsz”, „Masz prawo być zdenerwowany”, „Rozumiem, że jest ci trudno”, „Jestem przy tobie”. To była ogromna i potrzebna zmiana. Po raz pierwszy na tak dużą skalę zaczęliśmy traktować emocje dziecka nie jak problem do wyeliminowania, ale jak ważną informację o jego wewnętrznym świecie.

Jednak wraz z tą zmianą pojawiło się coś, czego wielu rodziców się nie spodziewało. Bezradność.

Bo co zrobić, kiedy dziecko, którego emocje akceptujemy, zaczyna nas bić? Kiedy krzyczy przez czterdzieści minut, bo nie zgadzamy się na kolejną bajkę? Kiedy rzuca przedmiotami, obraża rodzeństwo albo domaga się czegoś, na co nie możemy się zgodzić? Co zrobić, kiedy powiedzieliśmy już dziesięć razy „widzę, że jesteś zły”, a dziecko nadal krzyczy? I co, jeśli sami mamy już dość?

Kiedy akceptacja emocji dziecka zaczyna przypominać bezradność

W tym miejscu warto dostrzec bardzo subtelną, ale niezwykle ważną różnicę. Akceptacja emocji nie oznacza akceptacji wszystkich zachowań. Tymczasem w praktyce rodzicielskiej te dwa pojęcia bywają ze sobą mylone.

Rodzic, który sam dorastał w atmosferze kar i zawstydzania, może odczuwać ogromny dyskomfort, kiedy jego dziecko płacze z powodu postawionej granicy. Odmówił kolejnej bajki. Dziecko wpada w rozpacz. Rodzic zaczyna się zastanawiać: może jestem zbyt surowy? Może nie uwzględniam jego potrzeb? Może niszczę naszą więź? I w końcu ustępuje. Także dlatego, że cierpienie dziecka uruchamia w nim własne, dawne doświadczenie bycia niezrozumianym, odrzuconym lub karanym.

To jeden z mniej oczywistych mechanizmów współczesnego rodzicielstwa. Chcąc oszczędzić dziecku tego, czego sami doświadczyliśmy, możemy próbować oszczędzić mu również każdej frustracji. A przecież frustracja nie jest tym samym co krzywda. Rozczarowanie nie jest odrzuceniem. Granica nie jest karą.

Dziecko może być bezpieczne, kochane i szanowane, a jednocześnie bardzo niezadowolone z naszej decyzji. Może płakać, kiedy kończy się zabawa. Może złościć się, kiedy nie kupimy mu zabawki. Może protestować przeciwko wyjściu z placu zabaw. Nie oznacza to automatycznie, że popełniliśmy błąd.

Dojrzałe rodzicielstwo nie polega na chronieniu dziecka przed każdą trudną emocją, ale na pomaganiu mu przechodzić przez doświadczenia, których nie może zmienić.

Jak reagować na złość dziecka? Trzecia droga między surowością a bezradnością

Właśnie w tym miejscu niezwykle interesującą perspektywę proponuje dr Eliane Retz, autorka książki „Co robić? Kiedy dziecko zalewa złość”, wydanej przez Natuli.

Retz, doktorka pedagogiki i konsultantka rodzinna pracująca w podejściu systemowym i opartym na więzi, pokazuje, że nie musimy wybierać między surowym wychowaniem a nieustannym ustępowaniem dziecku.

Możemy być rodzicami ciepłymi i stanowczymi jednocześnie. Możemy rozumieć dziecięcą złość, nie zgadzając się na agresję. Możemy przyjmować uczucia dziecka, nie rezygnując z własnych potrzeb i granic. Możemy wreszcie powiedzieć „nie” i pozostać blisko.

To ważna zmiana perspektywy. W tradycyjnym wychowaniu dorosły często wykorzystywał swoją przewagę, żeby podporządkować sobie dziecko. W wychowaniu pozbawionym wyraźnych granic dorosły może z kolei rezygnować ze swojej odpowiedzialności, obawiając się naruszenia dziecięcej autonomii.

Trzecia droga polega na tym, że dorosły nie wykorzystuje swojej siły przeciwko dziecku, ale też nie rezygnuje z niej wtedy, gdy dziecko potrzebuje jego przewodnictwa.

Jest większy, dojrzalszy, bardziej doświadczony. Potrafi przewidywać konsekwencje i podejmować decyzje, których dziecko nie jest jeszcze gotowe podejmować samodzielnie. Nie musi udowadniać swojej władzy. Ale nie musi też prosić dziecka o zgodę na bycie rodzicem.

Dziecko bije, krzyczy, rzuca przedmiotami. Jak reagować bez kar i krzyku?

Wyobraźmy sobie czterolatka, który uderza mamę, ponieważ nie dostał kolejnej porcji słodyczy.

W modelu autorytarnym mógłby usłyszeć: „Jak śmiesz mnie bić! Natychmiast przestań, bo dostaniesz karę!”.

W modelu, w którym akceptacja emocji została pomylona z brakiem granic, rodzic mógłby skupić się wyłącznie na nazywaniu uczuć: „Widzę, że bardzo się złościsz. Chciałeś jeszcze jednego cukierka. Rozumiem, że jest ci trudno”.

Ale jeśli dziecko nadal uderza, samo nazwanie emocji nie wystarczy. Dojrzała reakcja może wyglądać inaczej. Rodzic zatrzymuje uderzenie, odsuwa się lub osłania swoje ciało i spokojnie mówi: „Nie pozwolę ci mnie bić. Widzę, że jesteś bardzo zły. Nie dostaniesz teraz więcej słodyczy. Jestem tutaj”. Nie musi krzyczeć, zawstydzać, wygłaszać wykładu o szacunku, ale musi zareagować.

Bo dziecko potrzebuje nie tylko informacji, że jego uczucia są ważne, ale też doświadczenia, że emocje można przeżywać, nie raniąc siebie ani innych.

To właśnie w takich chwilach zaczyna się nauka odpowiedzialności za własne zachowanie. Nie przez strach przed konsekwencjami narzuconymi przez silniejszego, ale przez stopniowe odkrywanie, że nasze działania wpływają na innych ludzi.

Co robić, kiedy dziecko się złości? Nie każda emocja wymaga interwencji

Jest jeszcze jedna pułapka współczesnego rodzicielstwa: przekonanie, że z każdą emocją dziecka musimy natychmiast coś zrobić – nazwać ją, zaakceptować, wyjaśnić, przytulić, zaproponować rozwiązanie.

W rezultacie rodzic może nieustannie mówić do dziecka, analizować jego stan i próbować doprowadzić do emocjonalnego porozumienia. Tymczasem dziecko nie zawsze tego potrzebuje. Czasami potrzebuje ciszy, czasami przestrzeni, a czasami możliwości pobycia ze swoją złością bez ciągłego komentowania jej przez dorosłego.

Eliane Retz w książce „Co robić? Kiedy dziecko zalewa złość” zwraca uwagę właśnie na ten aspekt: rodzice nie muszą nieustannie zabiegać o bliskość rozzłoszczonego dziecka. W odpowiednich warunkach mogą dać mu przestrzeń do stopniowego odzyskiwania równowagi.

To nie jest zachęta do ignorowania płaczu ani pozostawiania dziecka samego z emocjami, których nie potrafi udźwignąć, ale zaproszenie do większej uważności. Czy moje dziecko potrzebuje teraz przytulenia? Czy chce, żebym była obok? A może każda kolejna próba rozmowy tylko zwiększa jego frustrację?

Warto pamiętać, że zdolność samoregulacji rozwija się stopniowo, między innymi dzięki wcześniejszym doświadczeniom koregulacji z dorosłym. Nie chodzi więc o wybór między obecnością a samodzielnością – chodzi o rozpoznanie, jakiego wsparcia dziecko potrzebuje w danej chwili.

Czasami najlepszą pomocą jest bliskość. Czasami spokojna obecność bez słów. A czasami zrobienie dziecku przestrzeni, przy zachowaniu poczucia bezpieczeństwa i dostępności dorosłego.

Dlaczego złość dziecka wywołuje tak silne emocje u rodzica?

Jednym z najważniejszych pytań, jakie możemy sobie zadać, jest nie tylko: „Dlaczego moje dziecko tak się złości?”, ale również: „Co dzieje się ze mną, kiedy ono się złości?”.

Dlaczego tak trudno mi wytrzymać jego krzyk? Dlaczego czuję, że muszę natychmiast zakończyć konflikt? Dlaczego dziecięcy sprzeciw odbieram jak osobistą porażkę? Dlaczego tak bardzo boję się, że moje dziecko będzie na mnie złe?

Nasze reakcje nie powstają w próżni. Wnosimy do rodzicielstwa własną historię. Sposób, w jaki traktowano nasze emocje. Doświadczenia bliskości i odrzucenia. Przekonania o tym, czym jest dobry rodzic i grzeczne dziecko.

Jeżeli w dzieciństwie nie wolno nam było się złościć, możemy mieć trudność z przyjmowaniem złości własnego dziecka. Jeśli miłość dorosłych odczuwaliśmy jako zależną od naszego zachowania, dziecięcy sprzeciw może uruchamiać w nas lęk przed utratą więzi. Jeśli byliśmy często zawstydzani, możemy wyjątkowo silnie reagować na zachowanie dziecka w miejscu publicznym.

Dlatego praca ze złością dziecka nie zawsze zaczyna się od szukania odpowiednich słów. Czasem zaczyna się od rozpoznania własnych emocji. Od zauważenia, że dziecko nie musi być zadowolone z każdej naszej decyzji. Że możemy pozostać dobrymi rodzicami, nawet kiedy ono krzyczy. Że konflikt nie musi oznaczać zerwania więzi.

Dojrzałość rodzicielska nie polega na tym, że nigdy nie tracimy cierpliwości, ale również na zdolności rozpoznawania własnych reakcji, brania za nie odpowiedzialności i naprawiania relacji, kiedy coś poszło nie tak.

Jak stawiać dziecku granice, nie niszcząc bliskości?

Dzieci potrzebują autonomii, ale potrzebują również przewidywalności. Potrzebują możliwości wyrażania sprzeciwu, ale także dorosłych, którzy potrafią podejmować odpowiedzialne decyzje. Potrzebują prawa do złości, ale również pomocy w uczeniu się, co można z tą złością zrobić.

Granice pomagają porządkować świat, który dla małego dziecka bywa intensywny, nieprzewidywalny i trudny do zrozumienia. Nie muszą być narzędziem kontroli. Mogą być wyrazem troski o bezpieczeństwo, potrzeby innych ludzi i jakość wspólnego życia.

Kiedy mówimy: „Nie pozwolę ci uderzyć siostry”, „Nie kupimy dziś tej zabawki”, „Nie chcę, żebyś do mnie tak mówił. Możesz powiedzieć, co cię zdenerwowało”, „Widzę, że nie chcesz wychodzić. Musimy już wracać” – nie odbieramy dziecku prawa do emocji.

Pokazujemy mu, że w relacjach istnieją również inni ludzie, ich granice i potrzeby. Że można czegoś bardzo chcieć i tego nie dostać. Że można być na kogoś wściekłym i nadal pozostawać z nim w bliskiej relacji. Że można się nie zgadzać, nie niszcząc tego, co nas łączy.

To doświadczenia, które stopniowo budują zdolność radzenia sobie z frustracją, szanowania granic innych i konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.

Dlaczego samo „Widzę, że się złościsz” nie wystarcza?

Być może największym wyzwaniem współczesnego rodzicielstwa jest to, że nadal szukamy sposobu, żeby dziecięca złość jak najszybciej się skończyła. Kiedyś próbowaliśmy ją uciszać karą. Dziś czasem próbujemy ją uciszać empatią.

Mówimy właściwe zdania, stosujemy poznane techniki, proponujemy przytulenie i czekamy, aż dziecko się uspokoi. A kiedy to nie działa, czujemy frustrację. Tymczasem empatia nie jest techniką służącą do wyciszania dziecka. Nie jest narzędziem, za pomocą którego mamy uzyskać pożądane zachowanie. Jest sposobem budowania relacji i rozumienia drugiego człowieka. Podobnie granice nie są sposobem na wygranie konfliktu. Są częścią odpowiedzialności za relację.

Możemy więc przestać zadawać sobie wyłącznie pytanie: „Co zrobić, żeby moje dziecko przestało się złościć?” i zacząć pytać: „Jak pomóc mojemu dziecku przeżyć złość, nie krzywdząc siebie ani innych? Jak pozostać blisko, nie rezygnując z granic? I jak być dorosłym, który nie boi się ani dziecięcych emocji, ani własnej odpowiedzialności?”.

To pytania prowadzące do znacznie głębszej zmiany niż opanowanie kolejnej techniki wychowawczej.

„Co robić? Kiedy dziecko zalewa złość” – książka o dojrzałym rodzicielstwie

Przeszliśmy długą drogę. Od wychowania, w którym dziecko miało przede wszystkim słuchać, do rodzicielstwa, w którym zaczęliśmy naprawdę słyszeć jego głos. Od tłumienia emocji do uznania, że każda z nich ma znaczenie. Od kar i zawstydzania do empatii, bliskości i szacunku.

Nie musimy odrzucać tego, czego nauczyliśmy się przez ostatnie lata. Przeciwnie — możemy na tej wiedzy budować dalej. Dzisiaj coraz wyraźniej widzimy, że dziecko potrzebuje czegoś więcej niż samej akceptacji. Potrzebuje dorosłego, który rozumie jego emocje, ale nie daje się im całkowicie prowadzić. Który nie odpowiada agresją na agresję, ale potrafi ją zatrzymać. Który nie boi się dziecięcych łez, bo wie, że nie każda frustracja jest krzywdą. Który potrafi powiedzieć „nie” bez upokarzania i „rozumiem” bez ustępowania.

Właśnie o takim rodzicielstwie opowiada książka dr Eliane Retz „Co robić? Kiedy dziecko zalewa złość”.

Być może najważniejsza zmiana w rodzicielstwie dokonuje się właśnie wtedy, gdy przestajemy pytać, jak zapanować nad dzieckiem, a zaczynamy rozumieć, jak mądrze mu przewodzić. Nie musimy już wybierać między miłością a stanowczością. Dzieci potrzebują jednego i drugiego.

Co znajdziesz w książce „Co robić? Kiedy dziecko zalewa złość”?

Książka Eliane Retz pomaga spojrzeć na dziecięcą złość z nowej perspektywy. Nie proponuje kolejnego zestawu sztuczek, dzięki którym dziecko natychmiast przestanie krzyczeć, ale pokazuje, jak lepiej rozumieć emocje dziecka, własne reakcje i mechanizmy, które uruchamiają się podczas rodzinnych konfliktów.

To lektura dla rodziców, którzy chcą wiedzieć, jak reagować, kiedy dziecko krzyczy, bije, rzuca przedmiotami, odmawia współpracy lub nie potrafi poradzić sobie z frustracją. Dla tych, którzy nie chcą wychowywać przez strach, kary i groźby, ale jednocześnie czują, że sama akceptacja emocji nie zawsze wystarcza.

„Co robić? Kiedy dziecko zalewa złość” to książka o tym, jak pozostać blisko dziecka w trudnych chwilach, nie tracąc z oczu własnej odpowiedzialności.

Poznaj książkę „Co robić? Kiedy dziecko zalewa złość” w księgarni Natuli.