Jan Brzechwa – polski poeta, jakiego nie znacie

„Na wyspach Bergamutach”, „Na straganie”, „Opowiedział dzięcioł sowie”, „Jak rozmawiać trzeba z psem”. Jan Brzechwa uwielbiany jest przede wszystkim przez najmłodszych czytelników. Za co? Za wpadające w ucho rymy, zabawne zwroty akcji i morały z przymrużeniem oka. A my, dorośli odbiorcy? My często widzimy w nim przede wszystkim twórcę poezji dziecięcej i zapominamy o tym, że jego wieloletnia działalność zawodowa wcale nie wiązała się z literaturą. Dziś zabierzemy was na Kresy Wschodnie. To właśnie tutaj zaczyna się opowieść o Janie Brzechwie. 

Czasami aż trudno uwierzyć, że Jan Brzechwa i Julian Tuwim tworzyli wiersze dla dzieci w tych samych latach. Mimo że badacze literatury polskiej zauważają, że twórczość obu poetów jest zbliżona do siebie (do tego stopnia, że przypisuje się im stworzenie wspólnego nurtu literackiego!), różnice często są zauważalne na pierwszy rzut oka. Po twórczość Juliana Tuwima wielu z nas sięga chętniej – zwłaszcza jeśli z dystansem podchodzimy do przygód opisywanych przez Jana Brzechwę. To przecież właśnie tutaj przeczytamy o koziołeczku, który zostaje ukarany przez swojego ojca, bo przestraszył się stonogi albo o kaczce dziwaczce, która robi mnóstwo ciekawych rzeczy, aż w końcu ląduje w… brytfannie. O ile jednak w bogatym dorobku Jana Brzechwy znajduje się kilka wierszy, które pozostawiają rodziców z mieszanymi uczuciami, o tyle trudno jest dyskutować z wyjątkowością i niepowtarzalnością całej jego twórczości. A czy wiecie, że nie tylko z niej jest znany?

Książki dla rodziców Książki dla dzieci Gry i zabawki

Brzechwa, czyli opierzona część strzały

Jan Wiktor Lesman, bo tak naprawdę nazywał się Jan Brzechwa, urodził się 15 sierpnia 1898 roku w Żmerynce, mieście leżącym na historycznym Podolu, a obecnie na Ukrainie. Jego ojciec, Aleksander, był inżynierem kolejowym, z kolei matka, Michalina Lewicka, nauczycielką języka francuskiego. Lesman był również wnukiem warszawskiego księgarza i wydawcy Bernarda Lesmana, a także kuzynem poety Bolesława Leśmiana, któremu zresztą zawdzięcza swój pseudonim artystyczny. Starszy o przeszło dwadzieścia lat autor „Przygód Sindbada Żeglarza” przekonywał później swojego stryjecznego brata, że brzechwa brzmi pięknie – przecież oznacza opierzoną część strzały!

Pierwsze lata życia przyszły poeta spędził na Kresach Wschodnich, podróżując wspólnie z rodziną. Ukończył Zakład Naukowo-Wychowawczy Ojców Jezuitów w Chyrowie, by kilka lat później przyjechać do Warszawy i wstąpić na Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W tym samym czasie wstąpił również do 36 Pułku Piechoty Legii Akademickiej i jako ochotnik uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej.

[product id="15506"]

Specjalista w dziedzinie prawa autorskiego

Jan Brzechwa był z zawodu adwokatem i współzałożycielem Związku Autorów i Kompozytorów Scenicznych. W 1924 roku został również jego radcą prawnym, pełniąc tę funkcję aż do wybuchu drugiej wojny światowej. Jako specjalista prawa autorskiego reprezentował w sądzie m.in. Zenona Przesmyckiego („Miriama”) w sprawie toczącej się przeciwko poecie Tadeuszowi Piniemu, który wydał edycję dzieł Cypriana Kamila Norwida bez zgody właściciela praw autorskich. Tym był sam Przesmycki, który uważał, że polski wydawca naruszył jego prawa do spuścizny po Norwidzie.

Po drugiej wojnie światowej przyszły poeta powrócił do zawodu prawnika. Został radcą prawnym w Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”, w tym samym czasie aktywnie działał w polskim oddziale PEN Clubu, międzynarodowej organizacji pisarzy. Był także członkiem rzeczywistym Międzynarodowej Komisji Prawa Autorskiego.

[product id="15255"]

Jan Brzechwa dzieciom (i nie tylko dzieciom)

Pierwsze wiersze Jan Brzechwa opublikował jeszcze przed rozpoczęciem studiów. Pojawiły się w 1915 roku na łamach piotrogrodzkiego „Sztandaru” i kijowskich „Kłosów Ukraińskich”, jednak pisarz nie wiązał wówczas swej przyszłości z literaturą  – marzył za to o studiach prawniczych. Pięć lat później, już po demobilizacji, zaczął zarobkowo pisać teksty satyryczne, piosenki i skecze. Współpracował ze znanymi kabaretami, a miejsce jego nazwiska zajęły dwa pseudonimy – „Szer-Szeń” oraz „Inspicjent Brzeszczot”. W 1926 roku wydał pierwszy tom poezji „Oblicza zmyślone”, a dwanaście lat później debiutancki tomik dla dzieci – „Tańcowała igła z nitką”. Jednym z najważniejszych okresów twórczości bajkopisarza są jednak lata drugiej wojny światowej. Właśnie wtedy powstała słynna „Akademia Pana Kleksa”.

Pochodzący z Kresów Wschodnich poeta przyjaźnił się z Janem Marcinem Szancerem, autorem licznych ilustracji do jego dzieł. W latach pięćdziesiątych tworzył socrealistyczne wiersze propagandowe, później nie angażował się w twórczość polityczną. Co jednak ważne, w 1964 podpisał list pisarzy polskich, wyrażając protest przeciwko uprawianej m.in. na łamach zachodniej prasy kampanii oczerniającej Polskę Ludową.

[product id="22835"]

Ponadczasowe wiersze Jana Brzechwy bawią nas do dziś!

Co jeszcze jest często pomijane w wzmiankach o Janie Brzechwie? Przede wszystkim to, że pracował jako tłumacz języka rosyjskiego (przełożył m.in. utwory Aleksandra Puszkina, Siergieja Jesienina i Władimira Majakowskiego). Co ciekawe, był również autorem komentarza do Ustawy o prawie autorskim z 1926 roku. 

Jan Brzechwa zmarł 2 lipca 1966 roku w Warszawie. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Mimo że od jego śmierci minęło blisko sześćdziesiąt lat, jego dzieła nie tracą na popularności. Być może znajdziemy w nich trochę absurdalnego humoru, który wydaje nam się nie pasować do dzisiejszego świata, ale to tylko przemawia na ich korzyść – przecież część z nich powstała jeszcze przed wojną, w zupełnie innym świecie! Wiersze i opowieści dla dzieci Jana Brzechwy znajdziecie, rzecz jasna, w naszej księgarni, bo sami je uwielbiamy. Czekają na was takie tytuły jak „Brzechwa dzieciom. Dzieła wszystkie. Bajki”, „Tańcowała igła z nitką”, „Akademia Pana Kleksa” i wiele innych. Znali je nasi rodzice, znamy je my, a teraz poznają je nasze dzieci. Niesamowita moc literatury!

[product id="18101"]

Poznaj nasze książeczki Niuniuś - o emocjach małego dziecka:

[product id="23455, 25343, 25388, 23512, 23528, 24390, 24392, 23591, 23455, 23692, 24390, 24392, " slider="true"]

Poznaj naszą Serię Rodzicielską – tworząc ją myśleliśmy o tym, czego najbardziej potrzebują rodzice.