Kiedy dziecko je… nietypowo

Je „nietypowo”, „dziwnie”, „nienormalnie…” – takich określeń używają opiekunowie dostrzegający u dzieci problemy z jedzeniem, które trudno jednoznacznie sprecyzować. Zazwyczaj pod tymi opisami kryją się trudności w tzw. prawidłowym wykonaniu czynności jedzenia – głównie dotyczące etapu przeżuwania i połykania pokarmu. Drugim problemem jest wybór niestandardowych produktów, które zjada dziecko – czasem nawet rzeczy niejadalnych. Jedzenie nietypowe może mieć konsekwencje dla zdrowia fizycznego i psychospołecznego. Ważne jest zrozumienie mechanizmów tych trudności, aby zapewnić dziecku wsparcie najbliższego otoczenia i właściwą pomoc specjalistyczną.

Kim jest autorka?

 

 

Agata Dutkiewicz – doktor nauk medycznych, dietetyczka kliniczna, psycholożka, psychoterapeutka, psychodietetyczka, wykładowczyni akademicka. Angażuje się w projekty edukacyjne i profilaktyczne oraz jest założycielką Centrum Psychodietetyki, w którym udziela pomocy psychodietetycznej i psychoterapeutycznej.

Przeczytaj fragment książki „Trudności z jedzeniem u dzieci i nastolatków”

  Kup książkę w pakiecie:

 [product id="27931"]

„Jedzenie nietypowe” nie jest oficjalnym, specjalistycznym terminem. Nie istnieje żadne zbiorcze określenie różnych trudności związanych z czynnością jedzenia czy zjadaniem niestandardowych obiektów. Jednak brak nazwy nie oznacza braku problemu. Trudności te występują, niepokoją rodziców, powodują u dzieci dyskomfort i poczucie inności. Często stanowią także zagrożenie dla zdrowia i rozwoju. Dlatego też warto o nich wiedzieć, znać ich podstawowe przyczyny, potencjalne mechanizmy i zapewniać dzieciom adekwatną pomoc. W tym rozdziale będziemy posługiwać się sformułowaniem „nietypowe jedzenie” w związku z jego najmniej stygmatyzującym wydźwiękiem.

Tak jak w przypadku jedzenia „za mało” lub „za dużo” pojawiają się etykiety „niejadków”, „łakomczuchów”, „obżartuchów”, w przypadku jedzenia nietypowego również zdarzają się niewspierające określenia.

• „Laura je jak dziwoląg, wymachuje głową podczas jedzenia!”
• „Kuba robi cyrk przy jedzeniu – zamiast normalnie zjeść, kilka godzin przetrzymuje jedzenie w buzi. Nie da się mu przemówić do rozsądku, chyba robi nam na złość”.
• „Nie wiemy, co zrobić z Paulinką, nie możemy jej upilnować…  Chwila naszej nieuwagi, a ona wyrywa kartki ze swoich książeczek i je zjada, połyka też kawałki materiałów, ubranka swoich lalek, małe plastikowe zabawki…”

W wypowiedziach pojawia się mnóstwo emocji: od złości, wstydu i poczucia bezradności po niepokój i lęk. Dominuje dezorientacja – opiekunowie podkreślają, że zachowania dziecka przy jedzeniu są dla nich niezrozumiałe (stąd zapewne uwagi o dziwności, nienormalności itp.). O nietypowym jedzeniu mówi się relatywnie mało, trudno więc zrozumieć, co się kryje pod tymi niestandardowymi zachowaniami żywieniowymi. To, że dziecko „je nietypowo”, często okazuje się tematem tabu („Wolimy nie zgłaszać tego w przedszkolu,
bo mogą coś sobie pomyśleć… Może jakimś cudem nie zauważą”), wstydliwym problemem („Boimy się, że dzieci będą się z niej śmiać, a nam będzie wstyd przed ich rodzicami”) lub też jest interpretowane jako celowe działanie i złośliwość dziecka („Przestań się w końcu wygłupiać, zacznij wreszcie jeść jak człowiek!”).

Za nietypowym jedzeniem kryje się wiele potencjalnych przyczyn (biologicznych, neurorozwojowych, psychologicznych), co wpływa na jego zróżnicowany przebieg.

Dzieci, które jedzą nietypowo, mogą m.in.:

• wykonywać dodatkowe ruchy głową, np. potrząsać nią czy przechylać ją na boki, aby kęs jedzenia przeturlał się na drugą stronę jamy ustnej,
• wkładać ręce do buzi i przenosić tam jedzenie palcami,
• nadmiernie się ślinić,
• często wypluwać jedzenie,
• jeść wyłącznie posiłki miękkie, w postaci papek, wypluwać posiłki wymagające gryzienia,
• często się krztusić,
• przetrzymywać jedzenie w buzi przez kilka minut, a nawet godzin,
• czuć przymus chowania jedzenia w różnych nietypowych miejscach, np. pod poduszką, w szufladach, w odzieży,
• wyjmować jedzenie lub niejadalne resztki jedzenia ze śmietników, zjadać kurz i brud z podłogi, dywanów, ziemię z kwiatków doniczkowych,
• doświadczać cofania się połkniętych wcześniej kęsów pokarmu i ponownie je przeżuwać, połykać,
• notorycznie zjadać niejadalne przedmioty, np. mydło, papier, fragmenty plastikowych lub metalowych zabawek, ziemię, wydzielinę z nosa lub własne odchody,
• wyrywać własne włosy lub skubać swoją skórę, a następnie je zjadać.

Na podstawie powyższej listy możemy zauważyć, jak zróżnicowane bywają przejawy jedzenia nietypowego. Warte podkreślenia jest to, że sporadyczne wystąpienie któregoś z wymienionych zachowań nie musi oznaczać, że dziecko boryka się z problemem wymagającym interwencji.

CZY DZIECKO FAKTYCZNIE JE NIETYPOWO

Określenie, co jest typowe, a co nietypowe, często opiera się na subiektywnej perspektywie. Sprawia to, że stwierdzenie, czy dziecko je „nietypowo”, może się okazać trudniejszym zadaniem niż w przypadku problemów ilościowych – jedzenia „za mało” lub „za dużo”. Aby zobiektywizować nasze patrzenie na zachowania żywieniowe dziecka, warto uwzględnić:

• Etap rozwoju. Dzieci, w zależności od etapu rozwoju, mogą prezentować różne zachowania związane z jedzeniem, często zaskakujące z naszej „dorosłej” perspektywy. To, że dzieci nie jedzą identycznie jak dorośli, wynika m.in.:

• Ze stopniowego nabywania umiejętności oralno-motorycznych. Rozwój oralno-motoryczny odbywa się już od okresu płodowego aż do średniego dzieciństwa. Pierwsze trzy lata życia to prawdziwa rewolucja w kontekście umiejętności chwytania pokarmu, trzymania go w ręce, gryzienia, przeżuwania, przesuwania kęsów w buzi, połykania, w dalszej kolejności także korzystania ze sztućców (informacje, jakie umiejętności oralno- motoryczne rozwijają dzieci na danym etapie i jakie pokarmy są dla nich w danym momencie odpowiednie, zawarte są w tabeli na końcu książki, zob. załącznik 2). Mając świadomość, jak przebiega rozwój oralno-motoryczny u dziecka, nie warto uznawać za przejaw nietypowego jedzenia tego, że siedmiomiesięczny chłopiec wypuszcza z rąk kawałki jabłka lub że roczna dziewczynka wypluwa za duże kawałki twardego  herbatnika. To zachowania zgodne z rozwojową normą. Dzieci, rozwijając chwyt i doskonaląc koordynację wzroku, ruchów szczęki, żuchwy, języka oraz mięśni twarzy, mogą wykonywać z pozoru nietypowe ruchy – np. krzywić się, nagle otwierać buzię pełną jedzenia, pluć, wyciągać jedzenie z buzi. Jest to ich sposób na radzenie sobie ze złożoną dla nich czynnością. U niemowląt powszechne jest ulewanie się pokarmu, u małych dzieci przy rozszerzaniu diety zdarzają się najczęściej niegroźne zakrztuszenia jedzeniem. Wraz z upływem czasu dzieci coraz sprawniej sobie radzą i przestają korzystać z tych dodatkowych ruchów czy działań, rzadziej pojawiają się też problemy z cofaniem się treści pokarmowej lub krztuszeniem się. Problem nietypowego jedzenia będzie więc występować, gdy widoczne są opóźnienia w nabywaniu poszczególnych umiejętności oralno-motorycznych i dziecko mimo starszego wieku nadal pomaga sobie ruchami głową, przekładaniem jedzenia w buzi rękami, często się dławi lub krztusi, wypluwa jedzenie.

• Z naturalnej potrzeby eksploracji otoczenia. Małe dzieci uczą się świata przez badanie go różnymi zmysłami. Można uznać, że naczelne znaczenie ma eksploracja przez dotyk. Co więcej, u małych dzieci występuje specyficzny jej rodzaj – mouthing. Jest to jednoczesna eksploracja i stymulacja jamy ustnej poprzez wkładanie do buzi własnych rąk, a później także przedmiotów92. To zjawisko normatywne rozwojowo. Małe dzieci poznają świat głównie przez dłonie i jamę ustną, bo właśnie te części ciała mają najwięcej receptorów czuciowych. Gryzienie swojej dłoni czy nawet stopy to naturalny sposób, żeby doświadczać granic własnego ciała. Wprowadzanie różnych przedmiotów do buzi to dziecięca taktyka na poznanie ich kształtu, tekstury, wagi, odczuć smakowych. Mouthing znacząco wspomaga rozwój oralno-motoryczny i wpływa na rozwój mikrobioty jelitowej przez kontakt z drobnoustrojami. Zjawisko to nasila się przy ząbkowaniu – jest metodą radzenia sobie z dyskomfortem swędzenia dziąseł. Pełni więc wiele ważnych funkcji w życiu dziecka. Nic dziwnego, że czasem zdarza się, że małe dzieci, poznając otoczenie, próbują jakichś niejadalnych przedmiotów. Pomoc przy przypadkowych połknięciach monet, klocków, plastikowych części zabawek czy guzików to chleb powszedni w pracy pediatrów (oczywiście każdy przypadek połknięcia ciała obcego powinien być zgłoszony lekarzowi, bo może stanowić zagrożenie dla zdrowia dziecka). To, czy próbowanie niejadalnych przedmiotów jest oznaką problemu „nietypowego jedzenia”, będzie zależne przede wszystkim od wieku dziecka. Zakłada się, że naturalny mouthing ustępuje po drugim roku życia, wtedy też dzieci zyskują większą świadomość tego, które produkty są jadalne, a które nie. Dzieci w wieku przedszkolnym czasami w trakcie zabaw także doświadczają przypadkowych połknięć różnych obiektów. Sygnałami alarmowymi będą również: duża częstotliwość połykania niejadalnych przedmiotów, widoczne
  trudności z samoregulacją dziecka oraz poczucie przymusu zjadania ciał obcych. 

• Z braku znajomości norm społecznych. Dzieci wraz z rozwojem uczą się zasad panujących w społeczeństwie i danej kulturze. Stopniowo, z każdym dniem zauważają, co jest typowe, a co może być odebrane przez otoczenie jako niestandardowe lub nawet niepożądane. Dostosowują się do norm społeczno-kulturowych. Nietypowe zachowania przy jedzeniu mogą więc wynikać po prostu z braku świadomości tych norm, a nie z poważnych problemów zdrowia fizycznego czy psychicznego. Przykładowo trzylatek może nie zdawać sobie sprawy, że schowanie kawałków banana pod poduszką nie jest najlepszym sposobem na przechowywanie takiej żywności. Dla kilkulatków jest to naturalny proces uczenia się. Nic więc dziwnego, że mogą swoimi zachowaniami odstawać od tego, co dla nas, dorosłych, jest uznane za „typowe”. 
  
  • Indywidualne czynniki wpływające na odżywianie. Tak samo jak w przypadku problemów niedostatecznego lub nadmiernego jedzenia, w przypadku różnych nietypowych zachowań żywieniowych warto spojrzeć na trudności dziecka indywidualnie. Na to, w jaki sposób je, mogą wpływać: aktualny stan zdrowia (zwłaszcza bóle zębów, braki uzębienia, urazy w jamie ustnej), tryb życia i podejmowana aktywność, preferencje dotyczące sensorycznych cech posiłków czy nawet kontekst kulturowy. Przykładowo problem nietypowego jedzenia nie występuje wtedy, gdy siedmiolatek wypluje kęsy kanapki ze względu na ból podniebienia poparzonego wcześniej gorącą herbatą. Nie powinno nas też niepokoić, gdy dwunastolatka, trenując akrobatykę tuż po obiedzie, doświadcza regurgitacji i ponownie połyka posiłek. Warto byłoby raczej w tej sytuacji zmodyfikować tryb dnia, aby dostosować go do potrzeb organizmu dziewczynki. Dzieci w różnym wieku mogą preferować produkty miękkie, o konsystencji papki, uznawać za ciekawy smak kredy do tablicy czy innych niejadalnych rzeczy. O ile zachowania te są sporadyczne, nie zakłócają codziennej urozmaiconej diety ani nie powodują niebezpiecznych dla zdrowia dziecka sytuacji – raczej
  nie warto traktować ich jako przejawu problemu nietypowego jedzenia.

• Całościowy sposób odżywiania. Chodzi o sprawdzenie, na ile zachowania jedzeniowe, które uznajemy za nietypowe, są stałe, powtarzające się. Jednorazowe niestandardowe zachowania mogą być osadzone w szczególnym kontekście. Na przykład dziecko nadmiernie się ślini i jedzenie wypada mu z buzi, bo akurat w ten dzień ma mocny katar, nie może oddychać nosem, a łapanie oddechu buzią potęguje ten mało estetyczny efekt – przed infekcją i po jej ustąpieniu radził sobie z czynnością jedzenia. Albo: starsze dziecko zjadło metalowe śrubki, powodem był zakład z kolegami – na co dzień tego nie robi, a co więcej, cała historia pokazała mu, że lepiej nie angażować się w takie ryzykowne wyzwania. 

O tym, że nietypowe zachowania jedzeniowe mogą być uznane za problem, świadczą:

• powtarzalność, utrzymywanie się niepokojących zachowań przez dłuższy czas,
• brak elastyczności, zmienności, widocznej tendencji do zmiany,
• problem z kontrolowaniem przez dziecko własnych zachowań, kompulsywny charakter, odczuwanie przymusu wykonania jakiegoś działania, np. zjedzenia przedmiotu lub schowania jedzenia. Różnicowanie, kiedy nietypowe zachowania żywieniowe są normatywne, a kiedy świadczą o poważnych trudnościach, nie jest proste i najczęściej wymaga pomocy specjalisty. 

Konsekwencje nietypowego jedzenia

Mogłoby się wydawać, że problem nietypowego jedzenia to tylko kwestia mniejszej estetyki spożywania posiłku lub niewpisywania się w normy społeczno-kulturowe. Niestety problem ten jest zdecydowanie poważniejszy, może wpływać na zdrowie i rozwój dziecka. 

Skutki nietypowego jedzenia dla rozwoju:

• fizycznego – jest zaburzony, gdy nietypowe jedzenie powoduje brak progresu w umiejętnościach oralno-motorycznych. Jest to
  swojego rodzaju paradoks – brak pewnej zdolności, np. wykonywania ruchów pionowych języka, może być przyczyną nietypowych
  zachowań żywieniowych u dziecka, a jednocześnie utrudniać zdobywanie dalszych umiejętności związanych z jedzeniem. Ponadto rozwój fizyczny dzieci jedzących nietypowo może być spowolniony ze względu na zwiększone ryzyko niedoborów pokarmowych,

Do niedoborów pokarmowych mogą prowadzić:

• monotonna dieta – np. gdy dziecko je tylko papki,
• niewystarczająca porcja rzeczywiście zjedzonego posiłku – np. kiedy dziecko wypluwa znaczną część posiłku,
• problemy z wchłanianiem składników odżywczych w przewodzie pokarmowym – wchłanianie zachodzi w mniejszym stopniu, gdy dziecko ma regurgitacje (cofanie się treści pokarmowej bez odruchu wymiotnego), ponownie przeżuwa nadtrawiony już pokarm lub gdy ciała obce połknięte przez dziecko blokują miejsce do wchłaniania ważnych witamin czy składników mineralnych przez błonę przewodu pokarmowego.

Jedzenie rzeczy niejadalnych realnie zagraża zdrowiu fizycznemu dziecka – zwiększa ryzyko zatruć szkodliwymi substancjami i zakażeń pasożytniczych, może też prowadzić do uszkodzenia ścian przewodu pokarmowego (a nawet spowodować ich perforację i wywołać krwotok wewnętrzny) lub do niedrożności przewodu pokarmowego (np. gdy ciało obce zatka drogę układu pokarmowego dziecka, co będzie powodować trudność w przemieszczaniu się treści pokarmowej).

• emocjonalnego – trudności związane z konsekwencjami społecznymi; przy poczuciu alienacji i stygmatyzacji trudniej jest kształtować adekwatną samoocenę. Zachwianie rozwoju emocjonalnego może także być uwarunkowane niedożywieniem u dziecka jedzącego nietypowo – nie tylko powoduje ono osłabienie fizyczne, ale także wpływa na apatię, obniżenie nastroju, większą drażliwość, trudności z samoregulacją emocji,
• poznawczego – może wynikać z niedoborów energii, prowadzących do apatii, a także z niedoborów ważnych składników
  pokarmowych, które wpływają chociażby na pracę układu nerwowego (np. kwasy tłuszczowe omega-3, witaminy z grupy B,
  magnez, cynk, miedź),
• społeczno-kulturowego – głównie ze względu na większe ryzyko stygmatyzacji wynikającej z braku zrozumienia przez otoczenie czyichś nietypowych zachowań. Dziecko przewidujące nieprzychylne reakcje innych na jego sposób odżywiania się może unikać sytuacji społecznych, wycofywać się z zabaw z rówieśnikami, ograniczać czas spędzany w ich towarzystwie. A to z kolei zmniejsza szanse na zdobywanie kompetencji społecznych, kształtowanie postaw, odnajdywanie się w różnych rolach w grupie. Poczucie braku przynależności mogą nasilać niewspierające komentarze dorosłych zawstydzające dziecko („Jesteś taki duży, a jeść nie potrafisz?”) czy przewidujące reakcje otoczenia („Zobaczysz, wszystkie koleżanki będą na ciebie dziwnie patrzeć”).

Ze względu na dużą różnorodność symptomów, które zbiorczo na potrzeby tego rozdziału nazywamy „jedzeniem nietypowym”, tak
samo różnorodny może być ich wpływ na rozwój i stan zdrowia konkretnego dziecka. Przyjrzyjmy się najczęstszym przyczynom jedzenia nietypowego, aby zrozumieć źródła tej trudności i poznać sposoby pomocy.

 Więcej przeczytasz w naszej książce „Trudności z jedzeniem u dzieci i nastolatków”:

 [product id="25790"]

Zobacz też najczęściej wybierane przez rodziców Hity od Natuli!

Poznaj nasze książeczki Niuniuś - o emocjach małego dziecka:

[product id="23455, 25343, 25388, 23512, 23528, 24390, 24392, 23591, 23455, 23692, 24390, 24392, " slider="true"]

Poznaj naszą Serię Rodzicielską – tworząc ją myśleliśmy o tym, czego najbardziej potrzebują rodzice.