Co warto wiedzieć o śnie małego dziecka - fragment książki "Jak zrozumieć małe dziecko"

Sen małych dzieci w ok. 50% składa się z fazy REM (snu, z którego łatwo je wybudzić), dopiero ok. trzeciego roku życia sen dziecka zyskuje proporcje podobne do osoby dorosłej (20% fazy REM w stosunku do 80% nREM). Dodatkowo to właśnie od fazy REM rozpoczyna się u niemowlęcia cykl snu.

dodano: 22-07-2023

Co warto wiedzieć o śnie małego dziecka - - fragment książki "Jak zrozumieć małe dziecko"

Sen małych dzieci w ok. 50% składa się z fazy REM (snu, z którego łatwo je wybudzić), dopiero ok. trzeciego roku życia sen dziecka zyskuje proporcje podobne do osoby dorosłej (20% fazy REM w stosunku do 80% nREM). Dodatkowo to właśnie od fazy REM rozpoczyna się u niemowlęcia cykl snu.

Przeczytaj fragment książki „Jak zrozumieć małe dziecko”

Kup książkę w pakiecie:

[product id="20904, 25322, 25233"]

CO WARTO WIEDZIEĆ O ŚNIE MAŁEGO DZIECKA

Jak śpią małe dzieci

Małe dzieci w ogóle śpią źle, to znaczy:

• krótko lub z nocnymi pobudkami – badania wykazały, że ponad 57% półrocznych dzieci oraz ponad 43% rocznych dzieci nie przesypia jeszcze ciągiem ośmiu godzin w porze nocnej,

• różnorodnie – czyli jakość snu oraz związane z tym preferencje są cechami indywidualnymi każdego dziecka. „We wszystkich grupach wiekowych zaobserwowano ogromne zróżnicowanie wzorców snu, począwszy od pory zasypiania i budzenia się, poprzez drzemki, aż po ogólną ilość snu”,

• zmiennie i nieprzewidywalnie – istnieje spora grupa dzieci, które stosunkowo późno zaczynają przesypiać noce, a nocne pobudki zdarzają się im nawet w wieku trzech lat; dodatkowo pewne okresy rozwojowe cechuje większa częstotliwość pobudek i zdarza się, że – paradoksalnie – ich liczba zwiększa się wraz z wiekiem dziecka. Na nocne pobudki czy trudności z zasypianiem może wpływać także stan emocjonalny dziecka, będący efektem wydarzeń danego dnia, tygodnia czy bieżącego okresu życia (jak powrót mamy do pracy, pojawienie się rodzeństwa itp.).

Dlaczego sen jest ważny

Sen jest czasem potrzebnym na:

• regenerację i odbudowę – to podczas snu następuje wzrost mięśni, naprawa tkanek, synteza białek czy uwalnianie hormonu wzrostu oraz usuwanie z organizmu produktów przemiany materii komórek nerwowych, takich jak adenozyna (odpowiedzialna za poczucie zmęczenia). Podczas snu oszczędzamy zasoby organizmu – następuje obniżenie temperatury ciała, zapotrzebowania kalorycznego, produkcji moczu itp.,

• integrację i reorganizację połączeń nerwowych – to podczas snu nasze ślady pamięciowe trafiają z pamięci roboczej do długotrwałej. Sen jest skorelowany ze zmianą w strukturze i organizacji naszego mózgu, czyli jego plastycznością. Jakość snu małego dziecka (długość czasu, który potrafi ono przespać jednym ciągiem, oraz liczba pobudek) jest zależna od czynników genetycznych i wpływają na nią takie cechy temperamentalne jak np. poziom wrażliwości układu nerwowego.

Jakie mechanizmy odpowiadają za sen

Sen jest sterowany przez mózg za pomocą dwóch procesów:

• homeostatycznego – dążenia naszego wewnętrznego systemu do równowagi. Im dłużej system ten pracuje (np. mózg odbiera, analizuje, przetwarza, porządkuje, czyli wykonuje wszystkie ważne zadania w ciągu dnia), tym bardziej się męczy i potrzebuje odpoczynku oraz regeneracji. Proces też nazywany jest również „presją snu” i wiąże się z produkcją adenozyny (można w skrócie powiedzieć: efektu przemiany materii komórek nerwowych). Związek ten odpowiada za odczuwanie zmęczenia: im jest go więcej w naszym organizmie, tym bardziej spada nasz poziom energii, a wzrasta poziom senności i zmęczenia.

• związanego z rytmem okołodobowym – za pomocą dopływu światła nastawia nasz wewnętrzny zegar biologiczny. To on sprawia, że nasze cykle snu i czuwania funkcjonują naprzemiennie w okresach (mniej więcej) 24-godzinnych. Dopływ światła powoduje, że w części mózgu zwanej szyszynką dochodzi do zahamowania produkcji melatoniny (hormonu snu) i organizm wchodzi w fazę czuwania. Wieczorem natomiast, kiedy gasną światła, melatonina pozwala nam zapaść w sen.

Można powiedzieć, że procesy te działają przeciwstawnie – narastająca potrzeba odpoczynku (dążenie do homeostazy) jest utrzymywana w ryzach dzięki zahamowaniu produkcji melatoniny w ciągu dnia. W momencie synchronizacji tych mechanizmów (wysokie zmęczenie i brak światła) otwiera się tzw. brama snu – chwila, gdy zasypianie przebiega naturalnie, gładko i bez komplikacji. W porze nocnego snu natomiast nasz system się regeneruje (spada poziom adenozyny), a dzięki melatoninie pozostaje w tej fazie błogiego spoczynku aż do momentu pojawienia się światła dziennego (lub sztucznego).

Warto również pamiętać, że sama jakość zasypiania jest także zależna od poziomu pobudzenia i czujności dziecka. Oznacza to, że na łatwość lub trudność zapadania w sen wpływa u niego jakość oraz ilość doświadczeń i emocji z całego dnia, jak również intensywność aktywności przed samym zaśnięciem. Nam, dorosłym, również niełatwo jest zasnąć po ciężkim dniu obfitującym w niespodziewane wydarzenie czy trudne emocje albo tuż po obejrzeniu sensacyjnego filmu czy intensywnym wysiłku fizycznym.

Dlaczego dzieci nie przesypiają całych nocy

Jak już wspomniałam, sen człowieka nie jest ciągły: składa się z faz o różnej głębokości (REM i nREM) oraz cykli, między którymi dochodzi do krótkich przebudzeń. Przejścia między cyklami snu cechują się dużą podatnością organizmu na wybudzenie. To wtedy maluch poczuje, że ma mokrą pieluszkę, jest głodny albo po prostu potrzebuje kojącej obecności rodzica. Te krótkie przebudzenia stanowią zabezpieczenie przed zespołem nagłej śmierci łóżeczkowej (SIDS), któremu sprzyjają: przegrzanie, ułożenie na brzuchu i brak drożności dróg oddechowych, przykrycie główki czy zaklinowanie się w elementach łóżka lub pościeli. To dzięki wybudzeniom i płaczowi malucha opiekun może zareagować i pomóc mu wyeliminować niedogodność.

Co warto wiedzieć o fazach i cyklach snu małych dzieci:

• Cykl snu małego dziecka trwa zaledwie 40–45 minut, podczas gdy u osoby dorosłej jest to 90 minut (z wiekiem ten czas się wydłuża, ok. pierwszego roku życia trwa już 60 minut). To właśnie przechodzenie między cyklami w połączeniu z zapotrzebowaniem na rodzicielskie wsparcie w ponownym zaśnięciu – ssanie piersi, podanie smoczka, noszenie, przytulanie (wszystkiego, co Harvey Karp nazywa „pomocnikami snu”) – jest przyczyną nocnych pobudek.

• Od momentu zasypiania maluch potrzebuje ok. 20 minut, by wejść w fazę snu głębokiego (podczas gdy u dorosłego dzieje się to w ciągu kilku minut) – stąd biorą się nieudane próby odłożenia do łóżeczka lub wyjścia z pokoju dziecka.

• Sen małych dzieci w ok. 50% składa się z fazy REM (snu, z którego łatwo je wybudzić), dopiero ok. trzeciego roku życia sen dziecka zyskuje proporcje podobne do osoby dorosłej (20% fazy REM w stosunku do 80% nREM). Dodatkowo to właśnie od fazy REM rozpoczyna się u niemowlęcia cykl snu.

• Sen jest sterowany hormonalnie – odpowiada za niego hormon zwany melatoniną. Jego uwalnianie jest uzależnione od ilości dopływającego światła: im jest go mniej, tym bardziej spada ilość hormonu stresu, kortyzolu, a pojawia się właśnie melatonina. To m.in. ona odpowiada za uczucie senności. Ten naprzemienny rytm snu i czuwania zależny od pory dnia i nocy – zwany cyklem okołodobowym – zaczyna się u dziecka kształtować ok. ósmego tygodnia, a osiąga swoją dojrzałość między trzecim a szóstym miesiącem życia. To oznacza, że do tego czasu organizm dziecka nie rozróżnia, kiedy jest czas na harce, a kiedy na odpoczynek. Nocne pobudki wraz z przestojami na aktywność wydają się więc w tym wieku czymś normalnym. Obok czynników biologicznych na liczbę pobudek wpływają także czynniki psychologiczne związane z etapem rozwojowym dziecka.

Jak specyfika okresów rozwojowych może wpływać na sen dziecka:

• do 3 miesięcy – to dla dziecka czas na adaptację do warunków panujących poza brzuchem mamy: budzi się więc z powodu głodu, zapotrzebowania na bliskość i dotyk, aby zaspokoić swoją potrzebę bezpieczeństwa. Pobudki te mogą być również związane z problemami brzuszkowymi, szczególnie na tle alergicznym. Może mieć też na nie wpływ wysoki poziom stresu u mamy w okresie połogu.

• 4–6 miesięcy – to czas gigantycznego skoku rozwojowego; dziecko przyswaja nowe umiejętności jak chwytanie, wkładanie przedmiotów do buzi, gaworzenie. Jednocześnie nowe umiejętności nie idą jeszcze w parze z koordynacją ruchową – maluch nadal nie potrafi się samodzielnie poruszać. Ten ogromny postęp w połączeniu z frustracją z niesamodzielności powoduje wyższy poziom niepokoju, a więc i nocnych przebudzeń, w których na powrót potrzebne są bezpieczne ramiona rodzica.

• 6–12 miesięcy – czas, kiedy dziecko wyraźnie odróżnia rodzica od pozostałych osób, pojawia się więc lęk separacyjny. Jest to ponadto okres, w którym niemowlę zdobywa nowe umiejętności motoryczne – od raczkowania aż po samodzielne chodzenie. A to sprawia, że budzi się nawet w nocy, chcąc je ćwiczyć. Dlatego w tym okresie obok pobudek zdarzają się też nocne przestoje na aktywność.

• 12–24 miesięcy – to okres intensywnego badania świata i własnych możliwości, w którym obok radości i ekscytacji dziecko mierzy się z bólem ograniczeń, w tym granic opiekunów i różnych form dyscyplinowania. Bycie na granicy dwóch światów dużego dziecka (szczególnie w czasie aktywności i zabaw) oraz małego, zależnego w swoich potrzebach od rodziców, często przekłada się na regres snu. To właśnie nocne pobudki bywają czasem sięgania po wsparcie i bliskość.

• 2–3 lata – w tym wieku dziecięcy świat jest zdominowany przez potrzebę kontroli, co przekłada się także na świadome opóźnianie zasypiania. Kontrola ta dotyczy również odpieluchowania, pobudki nocne są więc często związane z potrzebami fizjologicznymi i kontrolą pęcherza. Zdarza się też, że właśnie w tym wieku w domu pojawia się nowe rodzeństwo, co burzy rodzinną równowagę i status quo, a to oczywiście przekłada się na pobudki: dzieci szukają bliskości, poczucia bezpieczeństwa w kontakcie z rodzicami właśnie nocą.

• 3–5 lat – w tym okresie w świecie dziecka następuje skokowy wzrost doświadczeń społecznych – idzie ono do przedszkola, co pociąga za sobą wiele emocji. Pojawia się potrzeba odbudowania więzi związanej z rozłąką. To również czas, w którym pojawiają się koszmary i lęki nocne.

Jak widać, nocne pobudki mogą mieć wiele przyczyn i stanowią naturalny element dziecięcego życia i procesu dojrzewania. Pocieszający może wydać się fakt, że naukowcy dowiedli, iż nie mają one negatywnych konsekwencji w postaci zaburzeń rozwoju psychofizycznego i psychicznego.